Tag Archives: herpetologi

Ein skikkeleg drit-økonomi

Grøn eplebladlus (Aphis pomi), fotografert i felt då eg arbeidde med plantevern sommaren 2013.

Grøn eplebladlus (Aphis pomi), fotografert i felt då eg arbeidde med plantevern sommaren 2013.

Eg synest lågkarbodiett er noko stort tull. Ikkje naudvendigvis fordi eg tvilar på helseeffektane det eventuelt kan ha, men fordi det er karbohydratar som dannar grunnlaget for den globale matvaretryggleiken. Den viktigaste matkjelda til menneska på verdsbasis er mais, tett etterfulgd av kveite, ris og potet. Dette er fordi dette er mat som gjev mykje tilbake i form av næringsverdi sett i høve til ressursane og arealet som trengs for å produsera det. Utan korn og potetar hadde menneska aldri fått effektiv nok matproduksjon til å byggje byar, og me kan difor takka heile vår sivilisasjon på høgkarbodietten.

No er det likevel slik at høgkarbodiett er ei god kjelde til energi og ei dårleg kjelde til mykje anna. Det er difor lurt å følga det keisame gamle rådet frå heimkunnskapstimene om å ha eit balansert kosthald for å syta for at ein får alle dei naudsynte fettsyrene, aminosyrene, vitaminane og minerala ein treng for å halda maskineriet i gong. Slik er det òg for dei fleste dyr som lever av plantekost – det er vanskeleg å leva av plantefibrar av karbon og hydrogen aleine, ein må ofte òg ha noko anna i tillegg.

Bambi drep gjerne ein fugleunge eller to om høvet byr seg. Hjortedyr et særleg fugl og egg som ei kjelde til kalsium, som jo pattedyr treng mykje av for å danna skjelettet sitt.

Det bør difor ikkje koma som nokon overrasking at reine planteetarar er meir sjeldne enn det me ofte likar å tru. Det er til dømes godt dokumentert at hjortedyr og kyr et egg og fugleungar dersom dei får sjansen; og det hender at både flodhestar og elefantar jaktar på og nedlegg bytte som dei supplerar det vanlege plantekosthaldet sitt med (Naish 2010). Trofiske nivå er kompliserte greier – det er meir mellom primærprodusent og toppredator enn det drøymest om i din filosofi, Horatio.

I insektverda er omnivori – det å eta både plantar og dyr – sjeldnare dokumentert enn det er for planteetande virveldyr. Frå nyttedyrsforskinga veit ein at både ein del teger og nokre biller har eit samansett kosthald av både plantekost og mindre kryp, men det er nok heller usannsynleg at desse er representative for insekt generelt. Grupper som bladlus, sugarar, sikadar, minerfluger, mange sommarfuglar og fleire andre grupper høyrer mest sannsynleg til dei mest reindyrka planteetarane i dyreriket – desse dyra ser ut til å utelukkande leve av planta dei er knytt til, og kan ved mange høve ofte berre ta til seg ein einaste eller nokre få nærskylde planteartar!

Cacopsylla pulchella er ein uvanleg vakker sugar-art som utelukkande lever av plantesaft frå judastreet, Cercis siliquastrum

Dette betyr ikkje at det ikkje er eit problem for insekta å få nok næringsstoff i seg. Spesialiserte planteetarar har sjølvsagt sin eigen syntetisering av protein, fettsyrer, vitamin o.a. i større grad enn altetarar. Råstoffa til dette kjem frå plantekosten; det er jo dei same atoma som finnest i planteceller som i dyreceller, og eit lite insekt treng ikkje like store konsentrasjonar av dei som det eit stort klauvdyr gjer…

Ei av dei største ulempene med å leva av plantekost er kor lite næring det er i mesteparten av plantevevet. Når eit dyr knaskar eller syg i veg på eit blad som stort sett består av tjukke fiberlag, får dei i seg store mengder karbohydrat og sørgeleg lite av dei andre stoffa. Dette er for så vidt sant for alle dyr som et mykje vegetarkost; ein av dei mest grunnleggande åtferdsmessige skilnadane på planteetarar og rovdyr er kor mykje meir tid planteetarane brukar på maten sin. Fordi dei fleste planter er så næringsfattige, må ein eta mykje av det for å få nyttegjort seg av dei få næringsstoffa som finnest i dei, og fordi dei fleste kaloriane er bunde opp i store fibermolekyl kan det ta lang tid å bryta det ned til sukkerartar kroppen kan nyttegjera seg av.

Dei planteetande insekta har ei grunnleggande ulempe i at dei er så småvaksne. Akkurat som kyr og andre beitedyr er dei nøydde til å eta store mengder plantemateriale, men til skilnad frå kyrne har dei ikkje plass til å lagra dette materialet i lang tid for å fordøya det. Mange insekt må difor eta halda tarmane sine nesten kontinuerleg i drift for å kunne leva av karbohydratbombene dei et – for at dei skal få i seg nok næring må det nesten konstant koma noko inn den eine enda og ut den andre. Dette er særleg vanleg mellom plantesugande insekt, som bladlus, sugarar og sikadar.

Ein konsekvens av den kontinuerlege drifta av tarmane til plantesugarane gjer at særs mykje av ekskrementa deira består av ufordøygd sukker. Skilnaden på sukkeret i plantesugar-ekskrement og sukkeret i plantane er derimot at det ikkje ligg forsvarskjemikaliar eller vernestoff i ekskrementa – desse tek insektet opp og bryt ned til sitt eige bruk. Særs mange ulike dyr vitjar difor bladlus-, skjoldlus- og sugarkoloniar for å eta av denne honningdoggen, som dei energirike etterlatenskapane er best kjend som.

Maur med ei drope honningdogg i munnen.

Dette er ofte ein vinn-vinn-situasjon for plantesugaren. Mange av dei ivrigaste honningdogg-entusiastane er nemleg òg særs aggressive til å forsvara matkjeldene sine mot andre slags insekt; det mest kjende dømet på dette er maur. Ei bladluskoloni som bur i nærleiken av ein maurkoloni har difor det privilegiet at dei kan bruka all tida si på å suga i seg mat, utan å uroa seg for å bli jakta på. Dei har nemleg ein armè av aggressive livvaktar som tek betalinga si i avføring.

Gekkoen Phelsuma madagascariensis er søtare enn dei fleste andre livvaktar, dørvaktar, vektarar o.a. som eg har sett opp gjennom.

Det finnest òg meir eksotiske samarbeidsformer der plantesugande insekt betalar for vakthald med honningdogg. Honningbier kan til dømes passa på bladlus på same måte som maur; dei brukar honningdoggen til å laga ein særskild type honning som er mørkare og sterkare på smak enn vanleg honning. Favoritt-dømet mitt er derimot eit samarbeidstilhøve på tvers av fylum-skiljer – insekt som samarbeidar med øgler. På Madagaskar blei det i 2001 oppdaga at fleire artar av gekkoøgler har honningdogg frå Flatidae-sikadar som ein av hovudrettane på menyen sin. Gekko-arten Phelsuma madagascariensis kochi brukte over ein femtedel av tida si på å «mjølka» sikadar, og tok delar av året til seg over 94% av karbohydratane sine på denne måten  (Fölling et al. 2001).

Gekkoar er kjende som gode klatrarar, og Flatidae-artane som blei observert lever på trestammar. Ei typisk mjølking byrjar med at gekkoen klatrar sakte mot sikaden, avbrote av periodar med rytmiske hovudrørsler. Når gekkoen er rett bak sikada heldt han fram med desse rørslene, og sikada svarar då med å bøyga bakkroppen sin oppover og skilja ut ei drope honningdogg. Eg synst særleg dette med rørslene er interessant – sikadar er gode flygarar, og kjem seg fort vekk når dei anar fare på ferde, og gekkoen treng difor eit teikn for å visa at han kjem i fred. Det kunne vore interessant å finna ut om nokon predator har lært seg å etterapa dette teiknet…

Diverre klarte ikkje Fölling et al. (2001) å samla inn noko eksemplar til å finna ut kva for sikade-art som var involvert i gekko/sikade-samarbeidet på Madagaskar; alt dei veit er at han høyrde til familien Flatidae. Dette dyret, Anormenis chloris, er eit døme på denne sikadegruppa.

Som betaling for honningdoggen gjorde gekkoane aggressive utfall mot rovinsekt, men òg mot honningdogg-etande maur. Det kan såleis sjå ut som gekkoane ikkje berre krev mat, men òg truskap i bytte mot tenestene sine.

Det har sidan 2001 vorte oppdaga mange fleire tilfelle av sikade/gekko-samarbeidstilhøve, mellom anna på New Zealand, New Caledonia og i Thailand (Bauer et al. 2006, Gardner-Gee & Beggs 2010, Kemal & Koçak 2012). Fleire familiar av både gekkoar og sikadar har vorte observerte i slike samarbeid, så det er anten snakk om ei særs gamal ordning eller eit partnerskap som har oppstått fleire gongar uavhengig av kvarandre.

Rubens» framstilling av då Israelsfolket fekk manna frå himmelen.

Gekkoar er ikkje dei einaste virveldyra som et honningdogg; det er òg kjend frå m.a. anoleøgler, kolibriar og sporvefuglar. Sjølv om stoffet eigentleg er ekskrement frå insekt har heller ikkje alltid menneske halde seg for gode til å smaka på det; mange antikke kjelder skriv om honningdogg som ein delikatesse eller til og med mat for gudar. Den greske tordenguden Zevs blei i følgje nokre kjelder fostra opp på stoffet då han vaks opp på Kreta. I tilleg meiner mange teologar at mannaen Gud skal ha sendt Moses og dei sveltande israelittane skal ha vore nettopp honningdogg frå skjoldlus. Ei mogleg ordrot for manna er den arameiske eller ur-arabiske frasen man hu – «dette er plantelus».

Høgkarbodietten til dei milliardane av små insekt som syg på plantar der ute heldt med andre ord liv i ein stor økonomi av samarbeidspartnarar, og syt for å halda liv i mange slags organismar; anten dei er utryddingstruga øgleartar på New Zealand, hardtarbeidande maursamfunn, vêrgudar eller Guds utvalde folk. Me får satsa på at plantesugarane ikkje les tabloidavisar.

Referansar:
Bauer, A.M., Jackman, T., Sadlier, R.A. & Whitaker, A.H. 2006. A New Genus and Species of Diplodactylid Gecko (Reptilia: Squamata: Diplodactylidae) from Northwestern New Caledonia. Pacific Science 60, 125-135
Fölling, M., Knogge, C. & Böhme, W. 2001. Geckos are milking honeydew-producing planthoppers in Madagascar. Journal of Natural History 35, 279-284
Gardner-Gee, R. & Beggs, J.R. 2010. Challenges in Food-Web Restoration: An Assessment of the Restoration Requirements of a Honeydew-Gecko Trophic Interaction in the Auckland Region, New Zealand. Restoration Ecology 18 s2, 295-303
Kemal, M. & A.Ö.Koçak, 2012, A report on the mutualism between Hemidactylus (Gekkonidae) and Laternaria (Fulgoridae) in Thailand. Cesa News 82, 15-18
Naish, D. 2010. Lal the chicken-eating cow. Tetrapod Zoology, 20. Des.2010

Krokodilleforsking: Dei gamle er eldst, og Afrika har trøbbel

Saltvasskrokodille, Crocodylus porosus.

Krokodiller er imponerande dyr som ofte kan vera særs vanskelege å artsbestemma. Dei viktigaste taksonomiske karakterane er i tennene og i detaljar i skjelmønsteret, og for å sjå dette må ein ofte tett inn på dyret. Sidan krokodiller bit kraftigare frå seg enn noko anna nolevande dyr er ikkje dette alltid ønskeleg, og ein seier seg difor ofte nøgd med meir usikre bestemmingar. Heldigvis (eller diverre?) for krokodilleentusiastar er det særs sjeldsynt at ein ser fleire artar krokodiller på same stad, så det er ofte nok å vita om lag kor i verda ein er for å kunne setja eit artsnamn på eit dyr ein har sett.

Dette er ikkje ein regel utan unnatak. Sør i Florida finnest det til dømes både amerikakrokodille Crocodylus acutus, mississippialligator Alligator mississippiensis og introduserte populasjonar av brillekaiman Caiman crocodilus, og mange som har vore i Australia vil vera kjend med at ein der kan sjå både saltvasskrokodille Crocodylus porosus og ferskvasskrokodille C. johnsoni. Det finnest heldigvis gode feltkarakterar for å skilja desse artane, utan at ein treng å symje bort og kika dei i munnen…

Av dei kontinenta eg har vore på er Afrika favoritten når det kjem til natur. Her finnest det, i følgje felthåndbøker og ymse katalogar over biologisk mangfald, berre tre artar: nilkrokodille Crocodylus niloticus er vidt utbreidd på heile kontinentet, frå Egypt i nord til Madagaskar i sør; medan panser-krokodille Crocodylus cataphractus og dvergkrokodille Osteolaemus tetraspis berre finnest i Vest-Afrika (t.d. Martin 2008). Desse er greie å skilje frå kvarandre på storleiken og forma på snuten – dvergkrokodilla er litan med brei snute, panserkrokodilla er mellomstor med smal snute og nilkrokodilla er stor med brei snute. Slik kan ein halda seg på trygg avstand og sjå på dyra gjennom kikkert eller telelinse, og likevel få namn på artane ein observerar.

Nilkrokodille, Crocodylus niloticus

Som taksonom synst eg namn er viktige, og går gjerne litt ekstra lengder for å finna ut om dei namna eg set på dyra mine er riktige. Stemmer alle dei taksonomiske karakterane med eksemplaret?  Er namnet verkeleg det eldste som høyrer til denne arten? Er arten definert på ein slik måte at det passar med biologien til dei faktiske organismane? I tilfellet afrikanske krokodiller har det i dei siste ti åra vorte pinleg tydeleg at svaret på dette siste spørsmålet er nei.

Det byrja i 2003, då ei gruppe forskarar la merke til at ørkentjernpopulasjonar av nilkrokodille var konsistent mindre enn populasjonar i større elver og innsjøar. For å teste om dette var systematiske skilnadar eller økologiske skilnadar innanfor arten samla dei difor inn vevsprøver frå eksemplar frå heile utbreiingsområdet til nilkrokodilla, og sekvenserte DNA frå desse. Resultata dei fekk då dei samanlikna sekvensane overraska dei stort – det viste seg at eksemplara frå aust- og vest-Afrika grupperte seg i to distinkte, ikkje-overlappande genetiske grupper (Schmitz et al. 2003).

Mest sannsynleg ein nigerkrokodille, Crocodylus suchus. Biletet er frå wikimedia commons og er teke i Burkina Faso.

Schmitz og kollegane hans meinte desse populasjonsgruppene var å rekna som eigne artar, og valde å bruka namnet Crocodylus suchus på den vestlege gruppa. Dette namnet kjem frå eit eksemplar som blei beskrive frå Niger-elva allereie i 1807, men mesteparten av tida sidan den gong har det vorte rekna som eit ugyldig synonym av Crocodylus niloticus eller som ein underart C. niloticus suchus. På norsk kan kanskje C. suchus få heite nigerkrokodille?

Ein artig detalj her er at allereie dei gamle egyptarane visste om skiljet mellom nil- og nigerkrokodilla. Som så mange andre dyr var krokodillene heilage i den gamle egyptiske religionen – krokodilleguden Sobek hadde til og med to heilage tempelbyar, store og lille Krokodilopolis (Worp 1983). Egyptiske tekster skil mellom to ulike slags krokodiller som hovudsakleg skilde seg frå kvarandre i storleik og temperament, og både C. niloticus og C. suchus er kjend frå mumifiserte krokodiller frå Sobek-tempel… Når det kjem til taksonomien til aust-afrikanske krokodiller er altså dei gamle eldst (Hekkala et al. 2011).

Osteolaemus «tetraspis» i vatnet.

Dvergkrokodilla ser på si side ut til å høyre til heile tre ulike grupper; ei som lever i Kongo-bassenget, ei i Ogooué-bassenget og ei i Vest-Afrika (Eaton et al. 2009). Dette er både tydeleg basert på DNA og ut frå matematiske analyser av forma på hovuda til dyra. Kongo-varianten har fått namnet Osteolaemus osborni, også denne frå ein tidlegare underart som blei beskriven for lenge sidan (i 1919). Ogooué-eksemplara har fått behalda O. tetraspis-namnet; medan det for den vest-afrikanske arten finnest tre moglege artsnamn frå 1860-talet som tidlegare har vore rekna som synonym. Det er naudsynt med meir forsking for å finna ut kva for eit, om nokon, av desse namna som høver best.

Felthandbøker må altså skrivast om – talet på gyldige, kjende afrikanske krokodilleartar er dobla dei siste ti åra på grunn av betre analysemetodar. Noko som er verdt å bita seg merke i er derimot at sjølv om det er kome til tre nye artar har det ikkje vorte beskrive nokre nye artar – alle artane var kjende frå før under dei same namna, men tre av dei har altså uriktig vore rekna som synonym av andre artar. Dette treng ikkje å tyda på at 1800-tals-vitskapsmennene som beskreiv dei først var meir oppegåande taksonomar enn dei 200 seinare åra med krokodilleforskarar; kanskje tvert imot har dei som har tvihalde på synonymiane vore dei fornuftige. For nokre av desse artane har det rett og slett ikkje vore grunnlag i museer og publiserte beskrivingar for å seie om dei har vore gode artar eller ikkje. Det var først då DNA-teknologi og matematiske morfologiske analyser kom på slutten av 1900-talet at ein kunne fastslå dette sikkert.

Dei gamle egyptarane sin krokodillekultus er godt dokumentert med både historiske tekstar og arkeologiske funn. Sola som heng over hovudet på krokodilla indikerar at denne er guddommeleg; dette er eit mykje brukt symbol i egyptisk mytologi.

Sikker artsbestemming er diverre altfor viktig når det kjem til så sårbare dyr som krokodillene er. Mange krokodillebestandar verda over er i kraftig tilbakegong på grunn av ulovleg jakt og habitatøydelegging. Populasjonsestimata er derimot veldig lite verdt når ein ikkje veit sikkert kvar grensene går mellom artane, og ein art som finnest i 6000 eksemplar og slit litt treng heilt anna lovgiving og vernetiltak enn to artar som finnest i 3000 eksemplar kvar og slit veldig…

Diverre har verken den internasjonale raudlista eller CITES (som regulerar handel med utryddingstruga dyreartar) gjort eigne vurderingar for C. suchus og C. niloticus, eller for dei tre vest-afrikanske artane. Sidan sju av dei tradisjonelle artane i den gamle, over-inkluderande systematikken derimot har problem allereie, er det grunn til å vera urolig.

Referansar:
Eaton, M.J., Martin, A., Thorbjarnarson, J. & Amato, G. 2009. Species-level diversification of African dwarf crocodiles (Genus Osteolaemus): A geographic and phylogenetic perspective. Molecular Phylogenetics and Evolution 50, 496-506
Hekkala, E., Shirley, M. H., Amato, G., Austin, J. D., Charter, S., Thorbjarnason, J., Vliet, K. A., Houck, M. L., Desalle, R. & Blum, M. J. 2011. An ancient icon reveals new mysteries: Mummy DNA resurrects a cryptic species within the Nile crocodile.Molecular Ecology 20, 4199-4215.
Martin, S. 2008. Global diversity of crocodiles (Crocodilia, Reptilia) in freshwater. Hydrobiologia 595, 587-591
Schmitz, A., Mansfeld, P., Hekkala, E., Shine, T., Nickel, H., Amato, G. & Böhme, W. 2003. Molecular evidence for species level divergence in African nile crocodiles Crocodylus niloticus (Laurenti, 1786). Comptes Rendus Palevol 2, 703-712
Worp, K.A. 1983. Hermopolitan Krokodilopolis: a Note. Zeitschrift für Papyrologie und Epigrafik 53, 261-262