Tag Archives: bevaringsbiologi

Farer ruger som truger fluger, billene kan det gå ille med, og det kan brått bli smått med knott. For godt.

Vakkert sumplandskap frå Hawaii, kor naturen er under sterkt press.

Bevaringsbiologar reknar med at biologisk mangfald i dag forsvinn fortare enn på 65 millionar år. Det er vanskeleg å anslå nøyaktig kor fort dette skjer, sidan me enno er langt unna å ha nokon oversikt over kor mange artar som lever eller har levd på jorda; men det er estimert at det skjer 100 til 1000 gongar så fort som utryddingar normalt skjer. Sidan eit overveldande fleirtal av det fleircella biologiske mangfaldet på jorda etter alt å dømma består av insekt, er det grunn til å tru at dei aller fleste artane som døyr ut høyrer til denne gruppa.

Likevel er det særs få tilfelle av utrydding av insektartar som har vorte dokumentert – IUCN si internasjonale raudliste har berre 60 insekt på lista si over artar som har døydd ut i moderne tid, mot 130 fuglar og 77 pattedyr. Dette kan vera av fleire grunnar – insekt er enklare å oversjå enn mange andre dyregrupper sidan dei er så små; og det er difor vanskeleg å vita om ein art er borte for alltid eller om ein berre leitar på feil stad. Dess mindre insekta er, og dess mindre samlings- og bestemmingsaktivitet det er på dei, jo vanskelegare er det å raudliste-vurdera dei etter vitskaplege kriterium. Mørketala av utryddingstruga og utdøydde insektartar er difor sannsynlegvis enorme.

Eit av dei mest berømte utdøydde dyra frå ei øy er dronten, Raphus cucullatus. Denne arten levde på Mauritius og blei utrydda på 1600-talet, då nederlandske sjømenn og skipsrotter kom til øya. Ein flygeudyktig fuglebestand som aldri hadde opplevd naturlege fiendar er naturleg nok dårleg stilt i møte med svoltne sjøfolk og smågnagarar…

Over halvparten av alle dokumenterte insekt-utryddingar er frå artar som har levd isolert på øyer. Frå New Caledonia, Mauritius, Seychellene og Singapore er det oppført ein art som utdøydd på raudlista, og frå Hawaii har heile 28 artar vorte registrert som borte! Dette kjem av to hovudårsakar. For det første ser øy-økosystema ut til å vera meir sårbare for miljøforandringar enn det tilsvarande naturtypar er på fastlandet: For fuglar, som er relativt enkle organismar å observera og overvåka bestandutviklingar i, har 97 av 108 utryddingar sidan 1600 skjedd på øyer (Manne et al. 1999). Ei anna grunn er at øyhabitat er vesentleg enklare å halda oppsyn med enn fastlandshabitat, både på grunn av lågare totale artstal og på grunn av mindre areal.

Den store mengda insekt som ein veit har forsvunne frå Hawaii kjem ikkje berre av at desse øyene er særs hardt ramma av invaderande artar og menneskeskapt habitatøydelegging. Det er òg eit vesentleg poeng at mykje av faunaen blei kartlagt før artane forsvann. I Honolulu har dei hatt eit av verdas beste naturhistoriske museum sidan 1889; med fleire av dei mest aktive og flittige insekt-forskarane i USA gjennom tidene som tidlegare tilsette. Særleg to namn utmerker seg i mi bok; Larry W. Quate (1925-2002), som var den første til å studera asiatiske, oseaniske og nord-amerikanske sommarfuglmygg i detalj, og Dilbert Elmo Hardy (1914-2002) som beskreiv nesten 2000 artar i 34 ulike tovengefamiliar frå heile verda. På grunn av flinke folk som dette har såleis Hawaii eit godt grunnlag til å sjå på endringar i faunaen sin over tid.

Oenothera deltoides er ein planteart som m.a. lever i det særs utsatte habitatet Antioch Dunes i California. Til skilnad frå insekta den lever saman med er han òg utbreidd fleire stadar.

Andre stadar er det verre med, fordi faunaene er så godt som uutforska. Likevel kan ein stundom gjera vurderingar basert på habitattilgongen til artar med dårleg spreiingsevne og spesifikke krav til leveområdet sitt. Edwardsina tasmaniensis er til dømes berre kjend frå eit elveleie på Tasmania i Australia, og har ikkje vorte observert sidan det blei utbygd vasskraftverk der i 1955 (Courtney 2013). Ofte oppdagar ein ikkje slike artar før det er for seint – grashoppa Nebuda extincta, rovfluga Cophura hurdi og gravevepsen Philantus nasalis er alle kjende frå særs få eksemplar som blei samla inn frå Antioch Dunes, eit isolert kystsanddyneområde som har vorte sterkt fragmentert. Forsøk på å finna desse artane igjen har vore mislukka, og det finnest ingen andre habitat i verda der dei er truande til å framleis leva (Dunn 2005).

Eit spesialtilfelle av dette er parasittiske insekt – mange lus, loppar, lusfluger og midd er til dømes forbløffande spesifikke på kva for artar dei kan leva på. Når mange fuglar og pattedyr døyr ut, forsvinn òg parasittane deira, og ofte òg artar dei lever saman med i nærmiljøet.

Kva kan ein så gjera for å finna ut meir om kva insekt som treng hjelp, og setje i gong effektive vernetiltak? Det viktigaste er å analysera dei utryddingane som finn stad og å finna ut kva desse har til felles. Dunn (2005) identifiserar fleire problem med noverande bevaringsbiologi. Område som Antioch dunes og andre små isolerte habitatlommer er ofte heimar for små bestandar av truga insektartar som ikkje finnest andre stadar; men vert særs sjeldan verna fordi verneområde oftast vert definert basert på kva virveldyr og planteartar som finnest der. Vidare må ein ta omsyn til parasittar når ein passar på nemnde virveldyr og planter; og ikkje som mange faktisk gjer å bruka avlusing og sprøytemiddel som del av vernestrategiane deira (sjå til dømes Bevill et al. 2003. Makan!)…

Å halda oppsyn med kva insekt som finnest i eit område er viktig for å kunne ta vare på dei. Ei måte å gjera dette på er gjennom standardiserte fellefangstprogram, som her med ei Malaisefelle.

Minst like viktig er det å ha aktive forskingsmiljø på så mange insektgrupper som mogleg. I tillegg til at dette aukar kunnskapen om sjølve insekta direkte, kan forskingsaktiviteten over tid tolkast og gje innsikt i bestandendringar. Dikow et al. (2009) skriv m.a. om då dei danske rovflugene skulle raudlistevurderast, og den viktigaste datakjelda var den taksonomiske og faunistiske litteraturen. Slike framgongsmåtar kjem sannsynlegvis til å bli meir vanlege i framtida, basert både på litteratur og på storstilte faunainventeringar som ZADBI og Svenska Malaisefälleprojektet.

Mange mislikar insekt og vil kanskje svara med «heldigvis» når dei får høyre om at det vert færre insekt i verda. Dette er korttenkt og kunnskapslaust å seie – insekta ser for det første ufatteleg stilige ut, lever fascinerande liv og har gjennom evolusjonen utvikla gode løysingar på mange problem som òg er relevante for oss menneske. Vidare er dei viktige i pollinering, sirkulering av næringsstoff og som føde for andre dyr. Skal ein ha sjokolade, vin, tomatar, eple, druer, bomull eller bønner er ein avhengig av sunne og friske bestandar av ymse flygande insekt.

Utan insekta stoppar ikkje berre økosystema, men òg menneskeheita.


Referansar:
– Bevill, R.L., Louda, S.M. & Stanforth, L.M. 2003. Protection from natural enemies in managing rare plant species. Conservation Biology 13, 1323-1331
– Courtney, G. 2013. Australian endangered species: Tasmanian Torrent Midge. The Conversation 28. feb
– Dikow, T., Meier, R., Vaidya, G.G. & Londt, J.G.H. 2009. Biodiversity research based on taxonomic revisions – a tale of unrealized opportunities. Ss. 323-345 i Pape, T., Bickel, D. & Meier, R. (red.) Diptera Diversity: Status, Challenges and tools. Koninklike Brill NV
– Dunn, R.R. 2005. Modern insect extinction, the neglected majority. Conservation Biology 19, 1030-1036
– Manne, L.L., Brooks, T.M. & Pimm, S.L. 1999. Relative risk of extinction of passerine birds on continents and islands. Nature 399, 258-261

Krokodilleforsking: Dei gamle er eldst, og Afrika har trøbbel

Saltvasskrokodille, Crocodylus porosus.

Krokodiller er imponerande dyr som ofte kan vera særs vanskelege å artsbestemma. Dei viktigaste taksonomiske karakterane er i tennene og i detaljar i skjelmønsteret, og for å sjå dette må ein ofte tett inn på dyret. Sidan krokodiller bit kraftigare frå seg enn noko anna nolevande dyr er ikkje dette alltid ønskeleg, og ein seier seg difor ofte nøgd med meir usikre bestemmingar. Heldigvis (eller diverre?) for krokodilleentusiastar er det særs sjeldsynt at ein ser fleire artar krokodiller på same stad, så det er ofte nok å vita om lag kor i verda ein er for å kunne setja eit artsnamn på eit dyr ein har sett.

Dette er ikkje ein regel utan unnatak. Sør i Florida finnest det til dømes både amerikakrokodille Crocodylus acutus, mississippialligator Alligator mississippiensis og introduserte populasjonar av brillekaiman Caiman crocodilus, og mange som har vore i Australia vil vera kjend med at ein der kan sjå både saltvasskrokodille Crocodylus porosus og ferskvasskrokodille C. johnsoni. Det finnest heldigvis gode feltkarakterar for å skilja desse artane, utan at ein treng å symje bort og kika dei i munnen…

Av dei kontinenta eg har vore på er Afrika favoritten når det kjem til natur. Her finnest det, i følgje felthåndbøker og ymse katalogar over biologisk mangfald, berre tre artar: nilkrokodille Crocodylus niloticus er vidt utbreidd på heile kontinentet, frå Egypt i nord til Madagaskar i sør; medan panser-krokodille Crocodylus cataphractus og dvergkrokodille Osteolaemus tetraspis berre finnest i Vest-Afrika (t.d. Martin 2008). Desse er greie å skilje frå kvarandre på storleiken og forma på snuten – dvergkrokodilla er litan med brei snute, panserkrokodilla er mellomstor med smal snute og nilkrokodilla er stor med brei snute. Slik kan ein halda seg på trygg avstand og sjå på dyra gjennom kikkert eller telelinse, og likevel få namn på artane ein observerar.

Nilkrokodille, Crocodylus niloticus

Som taksonom synst eg namn er viktige, og går gjerne litt ekstra lengder for å finna ut om dei namna eg set på dyra mine er riktige. Stemmer alle dei taksonomiske karakterane med eksemplaret?  Er namnet verkeleg det eldste som høyrer til denne arten? Er arten definert på ein slik måte at det passar med biologien til dei faktiske organismane? I tilfellet afrikanske krokodiller har det i dei siste ti åra vorte pinleg tydeleg at svaret på dette siste spørsmålet er nei.

Det byrja i 2003, då ei gruppe forskarar la merke til at ørkentjernpopulasjonar av nilkrokodille var konsistent mindre enn populasjonar i større elver og innsjøar. For å teste om dette var systematiske skilnadar eller økologiske skilnadar innanfor arten samla dei difor inn vevsprøver frå eksemplar frå heile utbreiingsområdet til nilkrokodilla, og sekvenserte DNA frå desse. Resultata dei fekk då dei samanlikna sekvensane overraska dei stort – det viste seg at eksemplara frå aust- og vest-Afrika grupperte seg i to distinkte, ikkje-overlappande genetiske grupper (Schmitz et al. 2003).

Mest sannsynleg ein nigerkrokodille, Crocodylus suchus. Biletet er frå wikimedia commons og er teke i Burkina Faso.

Schmitz og kollegane hans meinte desse populasjonsgruppene var å rekna som eigne artar, og valde å bruka namnet Crocodylus suchus på den vestlege gruppa. Dette namnet kjem frå eit eksemplar som blei beskrive frå Niger-elva allereie i 1807, men mesteparten av tida sidan den gong har det vorte rekna som eit ugyldig synonym av Crocodylus niloticus eller som ein underart C. niloticus suchus. På norsk kan kanskje C. suchus få heite nigerkrokodille?

Ein artig detalj her er at allereie dei gamle egyptarane visste om skiljet mellom nil- og nigerkrokodilla. Som så mange andre dyr var krokodillene heilage i den gamle egyptiske religionen – krokodilleguden Sobek hadde til og med to heilage tempelbyar, store og lille Krokodilopolis (Worp 1983). Egyptiske tekster skil mellom to ulike slags krokodiller som hovudsakleg skilde seg frå kvarandre i storleik og temperament, og både C. niloticus og C. suchus er kjend frå mumifiserte krokodiller frå Sobek-tempel… Når det kjem til taksonomien til aust-afrikanske krokodiller er altså dei gamle eldst (Hekkala et al. 2011).

Osteolaemus «tetraspis» i vatnet.

Dvergkrokodilla ser på si side ut til å høyre til heile tre ulike grupper; ei som lever i Kongo-bassenget, ei i Ogooué-bassenget og ei i Vest-Afrika (Eaton et al. 2009). Dette er både tydeleg basert på DNA og ut frå matematiske analyser av forma på hovuda til dyra. Kongo-varianten har fått namnet Osteolaemus osborni, også denne frå ein tidlegare underart som blei beskriven for lenge sidan (i 1919). Ogooué-eksemplara har fått behalda O. tetraspis-namnet; medan det for den vest-afrikanske arten finnest tre moglege artsnamn frå 1860-talet som tidlegare har vore rekna som synonym. Det er naudsynt med meir forsking for å finna ut kva for eit, om nokon, av desse namna som høver best.

Felthandbøker må altså skrivast om – talet på gyldige, kjende afrikanske krokodilleartar er dobla dei siste ti åra på grunn av betre analysemetodar. Noko som er verdt å bita seg merke i er derimot at sjølv om det er kome til tre nye artar har det ikkje vorte beskrive nokre nye artar – alle artane var kjende frå før under dei same namna, men tre av dei har altså uriktig vore rekna som synonym av andre artar. Dette treng ikkje å tyda på at 1800-tals-vitskapsmennene som beskreiv dei først var meir oppegåande taksonomar enn dei 200 seinare åra med krokodilleforskarar; kanskje tvert imot har dei som har tvihalde på synonymiane vore dei fornuftige. For nokre av desse artane har det rett og slett ikkje vore grunnlag i museer og publiserte beskrivingar for å seie om dei har vore gode artar eller ikkje. Det var først då DNA-teknologi og matematiske morfologiske analyser kom på slutten av 1900-talet at ein kunne fastslå dette sikkert.

Dei gamle egyptarane sin krokodillekultus er godt dokumentert med både historiske tekstar og arkeologiske funn. Sola som heng over hovudet på krokodilla indikerar at denne er guddommeleg; dette er eit mykje brukt symbol i egyptisk mytologi.

Sikker artsbestemming er diverre altfor viktig når det kjem til så sårbare dyr som krokodillene er. Mange krokodillebestandar verda over er i kraftig tilbakegong på grunn av ulovleg jakt og habitatøydelegging. Populasjonsestimata er derimot veldig lite verdt når ein ikkje veit sikkert kvar grensene går mellom artane, og ein art som finnest i 6000 eksemplar og slit litt treng heilt anna lovgiving og vernetiltak enn to artar som finnest i 3000 eksemplar kvar og slit veldig…

Diverre har verken den internasjonale raudlista eller CITES (som regulerar handel med utryddingstruga dyreartar) gjort eigne vurderingar for C. suchus og C. niloticus, eller for dei tre vest-afrikanske artane. Sidan sju av dei tradisjonelle artane i den gamle, over-inkluderande systematikken derimot har problem allereie, er det grunn til å vera urolig.

Referansar:
Eaton, M.J., Martin, A., Thorbjarnarson, J. & Amato, G. 2009. Species-level diversification of African dwarf crocodiles (Genus Osteolaemus): A geographic and phylogenetic perspective. Molecular Phylogenetics and Evolution 50, 496-506
Hekkala, E., Shirley, M. H., Amato, G., Austin, J. D., Charter, S., Thorbjarnason, J., Vliet, K. A., Houck, M. L., Desalle, R. & Blum, M. J. 2011. An ancient icon reveals new mysteries: Mummy DNA resurrects a cryptic species within the Nile crocodile.Molecular Ecology 20, 4199-4215.
Martin, S. 2008. Global diversity of crocodiles (Crocodilia, Reptilia) in freshwater. Hydrobiologia 595, 587-591
Schmitz, A., Mansfeld, P., Hekkala, E., Shine, T., Nickel, H., Amato, G. & Böhme, W. 2003. Molecular evidence for species level divergence in African nile crocodiles Crocodylus niloticus (Laurenti, 1786). Comptes Rendus Palevol 2, 703-712
Worp, K.A. 1983. Hermopolitan Krokodilopolis: a Note. Zeitschrift für Papyrologie und Epigrafik 53, 261-262

Jaguarar har jaggu jaga jorda rundt

Regnskog sett frå Amazonas-elva

Av dei mange genistrekane Andre Franquin teikna opp gjennom karriera si, er det nok portretta hans av den Sør-Amerikanske regnskogen eg har dei beste minna frå. Frå ekspedisjonen Sprint og Kvikk legg ut på i Kampen om arven (originalt Spirou et les héritiers, 1952via naturfilm-pastisjen i Den ville Spiralis (Le nid des Marsupilamis, 1957) til spinoff-serien Spiralis (1987-); den dampande jungelen i det fiksjonelle landet Palombia yrer over med biologisk mangfald som på ingen måte stoppar ved fantasidyret spiralis. Det er framleis Franquin sine jaguarar, boaslangar, arapapegøyer og tapirar som dukkar opp i hovudet mitt når eg tenkjer på Amazonas.

Menasjeriet Sør-Amerika kan skryta av i dag er derimot på langt nær så eksotisk som det kunne ha vore. Kontinentet låg nemleg isolert frå alle andre kontinent i mange millionar av år, og utvikla på denne tida ein unik fauna på linje med den australske. For tre millionar år sidan støtte derimot dei to Amerika-ane saman, og ei stor utveksling av artar byrja. Mange sær-Sør-amerikanske organismegrupper døydde ut eller blei sterkt reduserte, medan mange Nord-amerikanske grupper vandra inn og blei dominerande. Godt over halvparten av pattedyr-artane som finnest på kontinentet i dag høyrer til denne nordlege faunaen, inkludert ikoniske Amazonas- og Andes-dyr som jaguarar, lamaer, alpakkaer, nesebjørn og tapirar (Marshall 1988). Det enorme biologiske mangfaldet i det biologar kallar den Neotropiske regionen er i stor grad bygd på nyleg innvandring.

Jaguarstatue frå den peruvianske Moche-kulturen, ca 100-700 år e.Kr.

Som eit konkret døme på dette vil eg trekka fram jaguaren, Panthera onca. Denne majestetiske jungelkatten er eit ikon for Latin-Amerika, og har vore frykta og respektert mellom urbefolkning overalt der han finnest. I eit enormt område frå Chile og Argentina i sør, nord til delar av USA har han sett sitt preg på folklore, kunst og mytologi; inkludert hjå store og avanserte kulturar som mayaene og aztekarane. Når ein ser på dette er det difor rart å tenkje på at dette dyret opphavleg er ein asiat eller europar; Sør-Amerika spelar ei beskjeden rolle i mesteparten av jaguaren si utviklingshistorie.

Brølekattar, slekta Panthera, oppsto mest sannsynleg i Asia for under 11 millionar år sida. Genetiske data tyder på at dei noverande fem artane i gruppa (løve, tiger, leopard, snøleopard og jaguar) byrja å danna seg for om lag 2-4 millionar år sida: Ei ættelinje heldt seg i Asia og førte til tiger og snøleopard, medan gruppa som med tida blei til løver, leopardar og jaguarar vandra vestover til Afrika og Europa (Davis et al. 2010). Denne siste ættelinja er det òg belegg for i fossile data; det finnest afrikanske Panthera-fossil som har kjenneteikn frå både løver, leopardar og jaguarar og såleis kan vera stamarten til desse tre (Hemmer et al. 2001).

Dei tidlegaste fossila som trygt og ukontroversielt let seg plassera i jaguar-delen av treet er 1.5 millionar år gamle og er funne i Italia, av alle stadar. Denne europeiske underarten av jaguar, Panthera onca gombaszoegensis levde i store delar av Europa fram til midt-Pleistocen, frå Tajikistan og Georgia i aust til Nederland og Storbritannia i vest. Dei var større enn dagens jaguarar, men ser ut til å ha levd om lag på same måte fram til dei døydde ut for om lag 400 000 år sidan. Det er usikkert om det var klimatiske tilhøve, menneskeleg påverknad eller ein kombinasjon som førte til at dei døydde ut (O’Regan et al. 2002).

Hovudskalle av nord-amerikansk jaguar; Panthera onca augusta.

Amerikanske jaguarar dukka opp noko seinare, om lag 0.8 millionar år sidan, og vert klassifisert som underarten Panthera onca augusta. Desse ser ut til å ha vore knytt til taigaskog à là den ein finn i store delar av Canada og Russland i dag, og vert ofte funne saman med tapirar og navlesvin (Schultz et al. 1985). Taiga-tilknytninga kan likevel ikkje ha vore absolutt, sidan fossil frå Brasil og Chile har vorte bestemt til denne varianten…

Mot slutten av Pleistocen-tida, då istida tok slutt og dei første menneska byrja kolonisera Nord-Amerika, døydde dei nordlege jaguarane ut, og den historiske utbreiinga til jaguaren vart etablert, med populasjonar frå Sørvest-USA til Argentina og Paraguay. I dag er det kjend levedyktige og stabile populasjonar frå dei store regnskogsområda i Amazonas- og Orinoco-bassenga, samt delar av Mellom-Amerika nord til ein felles meksikansk-amerikansk bestand.

Den amerikanske jaguaren er i biogeografisk forstand å rekna som ein nyleg innvandrar frå Europa, og er no avhengig av det amerikanske kontinentet for å overleva som biologisk ættelinje. I tillegg til ulovleg jakt og habitatøydelegging over heile det noverande utbreiingsområdet sitt har han i dag òg ytterlegare problem på grunn av tiltak mot nettopp innvandring. Lange strekningar med gjerder som er meint å halda meksikanarar frå å ta seg inn på amerikansk territorium heldt i tillegg jaguarar frå å bruka fleire hundre kvadratkilometer med godt eigna territorium nord for grensa. Det ligg ein viss tragisk ironi i dette.

Vill jaguar frå Brasil

Innvandrar eller ikkje, jaguarane i Sør-Amerika og Mexico fyller viktige økologiske funksjonar som toppredatorar i økosystema, og har viktige regulerande effektar på bestandar av hjort, navlesvin og andre store beitedyr. Mistar ein jaguarane, forandrar økosystem-strukturen seg, og ikkje naudvendigvis til noko som er betre for mennesket. I tillegg er jaguaren ein imponerande majestetisk skapning som me kan læra mykje av – dei har trass alt tre millionar år med unike tilpassingar og løysingar på evolusjonære problem bak seg.

Referansar:
– Davis, B.W, Li, G. & Murphy, W.J. 2010. Supermatrix and species tree methods resolve phylogenetic relationships within the big cats, Panthera (Carnivora: Felidae). Molecular Phylogenetics and Evolution, 56, 64-76
– Hemmer, H., Kahlke, R-D. & Vekua, A.K. 2001. 
The Jaguar – Panthera onca gombaszoegensis (Kretzoi, 1938) (Carnivora: Felidae) in the late lower pleistocene of Akhalkalaki (south Georgia; Transcaucasia) and its evolutionary and ecological significance. Geobios, 34, 475-486
– Marshall, L. G. 1988. Land Mammals and the Great American Interchange. American Scientist, 76, 380-388
– O’Regan, H.J., Turner, A. & Wilkinson, D.A. 2002. European Quaternary refugia: a factor in large carnivore extinction? Journal of Quarternary Science, 17, 789-795
– Schultz, C.B., Martin, L.D., & Schultz, M.R. 1985. A pleistocene jaguar from North-Central Nebraska. Transactions of the Nebraska Academy of Sciences, 13, 93-98.