Monthly Archives: januar 2014

Kjønn i akademia 2014: Status og vegen vidare

Einsretting i kva mennesketypar som finnest i forskinga førar òg til einsretting i måtar å tenkje på; og det kan me ikkje ha noko av. Det er difor viktig å syta for at kvinner og menn er om lag like godt representerte i akademia, og for at minoritetar skal kunne finna seg til rette.

Ein studie i Nature såg nyleg på kjønnsbalansen i lys av forholdstal mellom menn og kvinner som publiserar vitskaplege artiklar. Det viser seg, ikkje overraskande, at kvinnene framleis ikkje utgjer meir enn ein tredjedel av den forskande delen av folket, internasjonalt. Noreg ligg rundt gjennomsnittet; for kvar nordmann som er med i forfattarlista på ein vitskapleg artikkel er det berre 0.477 norske kvinner. Dette er betre enn både Danmark, Tyskland Storbritannia og USA; men både svenskane og finnane slår oss kraftig… Flaue greier.

Kva kan ein gjera for å balansera desse tala betre? Det viktigaste einskildforskarar kan gjera er å sjå på korleis dei sjølv passar inn i biletet, og gå sine eigne publikasjonsvaner etter i saumane. Eg har difor gått gjennom mine eigne publikasjonar og rekna ut tilsvarande forholdstal som Nature-artikkelen over, basert på 1) kor mange eg har samarbeidd med av kvart kjønn, og 2) kor ofte eg samarbeidar med folk av kvart kjønn. Ser ein berre på individuelle samarbeidspartnarar ligg eg litt over det norske gjennomsnittet: eg har publisert saman med 11 menn og 6 kvinner, noko som gjev eit forholdstal på 0.5454. Diverre trekk eg snittet ned når ein i tillegg ser på talet på samarbeid eg har gjort med kvar einskild medforfattar – her er det 0.389 kvinnesamarbeid per mannssamarbeid.

Det er med andre ord eit sterkt forbetringspotensiale her, noko eg bør ha i bakhovudet når eg vel samarbeidspartnarar i framtida. Eg kjem sjølvsagt ikkje til å slutta å bry meg om vitskapleg kvalitet; men kanskje det kan vera hensiktsmessig å bruka desse tala som del av grunnlaget når eg vel nye prosjekt å bruka tid på? Kanskje skal eg i dei neste par åra seie nei til litt fleire inkompetente menn og ja til litt fleire dyktige kvinner?

Les meir hjå Nature, som òg har fleire spanande interaktive diagram med meir detaljert statistikk om emnet. Desse er særs godt lagde, og er artige å manipulera.

Advertisements

Mystiske markmus frå eksotiske Europa

Microtus lusitanicus lever på nordkysten av Spania, samt i Sør-Frankrike og Portugal, og er ein av mange europeiske smågnagarar med små, lokale utbreiingsområde.

Smågnagarar (Myomorpha) omfattar over 1000 beskrivne artar – nesten ein fjerdedel av alle beskrivne pattedyr. Dei kan òg vera særs individrike, men det store fleirtalet av artar bryt ikkje ut i masseforekomstane til t.d. lemen og fjellrotte. Til og med i Vest-Europa, som har verdas best studerte fauna, går det an å finna døme på smågnagarar ein ikkje veit mykje anna om enn korleis dei ser ut og til ein viss grad kvar dei lever. Denne artikkelen er forhåpentlegvis den første i ei serie av artiklar om europeiske smågnagarar, og me startar friskt med ein safari for å sjå på markmusslekta, Microtus.

Vanleg markmus, Microtus agrestis

Det norske ordet «markmus» refererar først og fremst til den vanlege markmusa Microtus agrestis, som finnest i nesten heile Eurasia inkludert heile Noreg. Denne arten er derimot berre toppen av eit stort isfjell av artsrikdom – slekta Microtus omfattar godt over 60 nolevande artar som kan finnest over heile den nordlege halvkula. Dei fleste av desse er knytte til opne landskap der dei lever i små familiegrupper og livnærar seg av gras, starr og urter, røter og rotknollar. Mange av artane brukar mykje tid i tunnellar dei grev under jorda, og når dei er på bakken spring dei langs små stiar som kallest løpegangar.

Fjellmarkmus, Microtus oeconomus

På fastlandet i Noreg finn ein to markmus-artar; i tillegg til markmusa Microtus agrestis, som lever i heile landet, kan ein finna arten fjellmarkmus Microtus oeconomus i Nord-Noreg og i sørnorske fjellområde. Dei to artane er særs like, og kan sikrast skiljast frå kvarandre på forma på kinntennene. Den mest interessante markmusa på norsk territorium er derimot å finna ved Isfjorden på Svalbard, kor ein litan lokalisert forekomst av austmarkmus Microtus levis finnest i den rike vegetasjonen under hekkekoloniar av sjøfugl (Semb-Johansson & Ims 1990). Denne populasjonen har mest sannsynleg ikkje kome dit på eiga hand, men heller som blindpassasjer med russiske skip som har frakta høy mellom fastlandet og dei tidlegare russiske busetnadane på øya. Austmarkmus er ellers ein typisk aust-europeisk art som lever frå Baltikum og Kviterussland og austover til Uralfjella.

Dei aller fleste markmusartane i verda er langt mindre utbreidde enn dette. Ei av hovudgrunnene til at gruppa er så artsrik er at dei ser ut til å ha ei uvanleg rask evolusjon i høve til dei fleste andre pattedyrgrupper, noko som gjer at dei fort dannar nye artar dersom populasjonane deira vert delt opp (Triant & deWoody 2006). Når dette skjer blir det som tidlegare var ein stor bestand til mange små bestandar, som i isolasjon utviklar såpass med skilnadar at dei ikkje lenger kan få avkom med kvarandre. Fleire av dei mange sentral-europeiske artane er til dømes produkt av at isbreer delte opp habitata deira i løpet av dei siste istidene.

Eit av dei tydelegaste døma på dette finn me i Alpane, der den såkalla Microtus multiplex-gruppa bestå av tre lokale artar som ser ut til å vera skilde frå ein felles stamfar relativt nyleg. Då fjella blei dekt av is blei leveområdet til den dåverande stamarten delt i tre separate stampopulasjonar som kvar danna ein ny art. Ein stampopulasjon i sørvest blei til arten Microtus multiplex, ein i dei dinariske Alpane på Balkan blei til M. lichtensteini, og ein i nordkanten av Alpane blei til det som i dag er Europas sjeldnaste pattedyr, den bayerske markmusa, Microtus bavaricus (Haring et al. 2000).

Microtus tatricus lever i Tatra-fjella på grensa mellom Polen og Slovakia, og ser ut til å stamma frå same stamarten som alpe-markmusene i Microtus multiplex-artsgruppa. Diverre finnest det ikkje bilete av nokon av alpemarkmus-artane fritt tilgjengeleg på internett.

Bayersk markmus blei først beskriven som ein sjølvstendig art i 1962, basert på ein litan populasjon i Innsbruck-Alpane sør i Tyskland. Etter originalbeskrivinga er det ikkje funne nye eksemplar av arten herfrå, og ein reknar med at arten er utdøydd i dette området. Det var først i 2000 at forskarar oppdaga at ein populasjon på Rofan-fjellet i Nord-Tyrol i Austerrike høyrde til same arten. Diverre er det lite truleg at arten kan finnest andre stadar; då habitattypen hans er særs fragmentert og stadig vert sjeldnare. Bayersk markmus ser ut til å vera knytt til open fjellskog der det vert drive utmarksbeite; ei driftsform som diverre ikkje er så vanleg lenger i Tyrol-området (Spitzenberger et al. 2008).

Liknande artar med små utbreiingsområde finnest i fleire ulike fjellområde i Europa, m.a. Tatra-fjella på grensa mellom Polen og Slovakia, Pyreneane, i Sør-Italia og fleire fjellområde på Balkan. Det er likevel ikkje så enkelt at Microtus-artar som lever i fjell alltid er lokale artar – dei norske fjellmarkmusene er eit døme på ein vidt utbreidd fjell- og tundra-art, då denne arten òg finnest gjennom heile Russland aust til Stillehavskysten, i store delar av vestlege Nord-Amerika og nokre stadar i Nederland, Finland, Ungarn og Austerrike.

Fjellmarkmus i fangenskap, frå Polen.

Kvifor fjellmarkmus i dei norske fjella ikkje er ein eigen art er merkeleg, for det kan sjå ut til at bestanden av denne arten òg har vore splitta opp i fleire delpopulasjonar. Dersom ein ser på DNA-et kan det sjå ut til at dei ulike populasjonane i Sentral-Europa, Nord-Europa, Sentral-Asia og Amerika har vore skilde sidan lenge før siste istid (Brunhoff et al. 2003). Det er òg skilnadar mellom populasjonar innanfor Skandinavia, kor det finnest to distinkte DNA-grupper. Fjellmarkmus på Andøya, Ringvassøya og Reinøya i Nordland og Troms ser ut til å ha vore skilde frå dei andre fjellmarkmusene i Skandinavia sidan før siste istid (Brunhoff et al. 2006).

Det er uklart om stamformene til kystpopulasjonane overlevde istida på isfrie øyer utanfor brekanten eller om dei to skandinaviske populasjonane representerar to ulike ættelinjer som vandra inn uavhengig av kvarandre, men det ser uansett ikkje ut til at det har oppstått store nok skilnadar til at det har vorte danna nye artar. Det er uvisst kvifor det er slik – er det færre miljøendringar i fjellmarkmusa sine levestadar, som gjer at dei ikkje treng tilpassa seg til nye miljøtilhøve? Skjer evolusjonen faktisk seinare hjå fjellmarkmus enn hjå andre markmus?

Dei viktigaste artskarakterane hjå markmus er å finna i tennene. Her fjellmarkmus, Microtus oeconomus, frå Sentral-Europa.

Ei mogleg forklaring er at taksonomar som arbeider med andre markmus er «lausare på avtrekkaren» enn det fjellmarkmus-forskarar er – dei har hatt lettare for å gje artsstatus til isolerte populasjonar enn det me har hatt her i nord. DNA-skilnadane mellom dei fire hovudgruppene av fjellmarkmus ligg på 2-3.5% medan dei mellom bayersk og lichtensteinsk markmus berre er på 1.7% (Martinkova et al. 2007)… Dette er ikkje meint å så tvil om artsstatusen til dei sentraleuropeiske markmusene – det finnest klare ulikskapar mellom bayersk og lichtensteinsk markmus både i i pelsdrakt og tannsett. Sidan det ikkje er kjend om det finnest konsistente morfologiske skilnadar mellom ulike fjellmarkmus-bestandar, kan det hende ein vert nøydd til å namngje fleire nye Microtus-artar i Europa i åra som kjem.

Noko av det mest spanande ein kan observera i markmusgruppa er dei periodevise populasjonseksplosjonane som førekjem hjå mange artar. I Noreg har både fjellmarkmus og markmus tydelege masseforekomstar kvart tredje til fjerde år. Desse bestands-svingingane skal eg ikkje ta for meg i detalj før eg kjem til lemen i smågnagarserien.

(Takk til Torbjørn Kornstad for ein nyttig korreks på norske artsnamn)
Referansar
:
– Brunhoff, C., Galbreath, K.E., Fedorov, V.B., Cook, J.A. & Jaarola, M. 2003. Holarctic phylogeography of the root vole (Microtus oeconomus): implications for late Quaternary biogeography of high latitudes. Molecular Ecology 12, 957-968
– Brunhoff, C., Yoccoz, N.G., Ims, R.A. & Jaarola, M. 2006. Glacial survival or late glacial colonization?  Phylogeography of the root vole (Microtus oeconomus) in north-west Norway. Journal of Biogeography 33, 2136-2144
– Haring, E., Herzig-Straschil, B. & Spitzenberger, F. 2000. Phylogenetic analysis of Alpine voles of the Microtus multiplex complex using the mitochondrial control region. Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research 38, 231-238
– Martinkova, N., Zima, J., Jaarola, M., Macholan, M. & Spitzenberger, F. 2007. The origin and phylogenetic relationships of Microtus bavaricus based on karyotype and mitochondrial DNA sequences. Folia Zoologica 56, 39-49
– Semb-Johansson, A. & Ims, R. A. 1990. Våndfamilien: Markmusgruppen. Ss. 149-154 i Semb-Johansson, A. & Frislid, R. Norges Dyr. Pattedyrene 3. J.W. Cappelens Forlag, 192 ss.
– Spitzenberger, F., Zima, J., Meinig, H. & Vohralík, V. 2008. Microtus bavaricus. Frå IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.2. <www.iucnredlist.org>
– Triant, D.A. & deWoody, J.A. 2006. Accelerated molecular evolution in Microtus (Rodentia) as assessed via complete mitochondrial genome sequences. Genetica 128, 95-108

Moro med misteltein

Misteltein er eviggrøne. Dette eksemplaret veks i Libanon og er ikkje namngjeve, men eg reknar med at det høyrer til i Viscum album-gruppa av artar/underartar.

Det er ikkje berre under mistelteinen det skjer interessante ting. Av alle dei spanande plantene ein støyter på i juletida er det nok denne som lever det mest fascinerande livet ute i naturen. I Noreg kjenner me den europeiske mistelteinen, Viscum album, men dette er berre èin av mange representantar for ei stor og ueinsarta gruppe med parasittiske epifyttplantar som finnest over nesten heile verda. Totalt finnest det over 1300 artar misteltein, som alle har sine eigne spanande naturhistorier å by på.

Den grunnleggande oppbygginga til ein misteltein er nokonlunde den same for alle artane. Vekstforma er epifyttisk, det vil seie at dei veks på andre planter; i dette tilfellet tre. Vidare er mistelteinar parasittiske; særskild tilpassa røter som kallast haustoria borar seg inn i vedvevet til vertsplanta og tek til seg næringsstoff og vatn. Sidan planta har grøne blad og difor klorofyll er ho som regel sjølvforsynt med energi, sjølv om mange av artane får delar av energien sin frå verten dei veks på.

Ein representant for den sørlege mistelteingruppa Misodendron

Som biologisk systematikar gjer det meg litt vondt å skriva om misteltein som ei gruppe – ordet vert nemleg brukt om fleire ulike ættelinjer av planter som har utvikla same vekstforma uavhengig av kvarandre. Biologisk systematikk handlar om å rekonstruera evolusjons-historiske eller fylogenetiske slektskap, og mistelteinane ser ikkje ut til å ha nokon felles stamfar som dei ikkje delar med andre planteslekter og -familiar. Meir spesifikt høyrer mistelteinane til tre ulike familiar, Loranthaceae, Santalaceae og Misodendraceae; kor dei to første òg omfattar buskar eller lianar i tillegg til epifyttane. Desse familiane er likevel i nær slekt med kvarandre, og høyrer til i gruppa Santalales (Vidal-Russell & Nickrent 2008).

Dei fleste artane i Santalales levar parasittisk på andre vedplantar, og det kan synest som om den felles forfaren til gruppa snylta på røter. Misteltein-måten å leva på, som parasitt oppe i trea, ser ut til å ha oppstått ved fem ulike høve i evolusjonen, og i fire av desse tilfella har ein gode indikasjonar på at stamforma var ein liane som både parasitterte røter og greiner. Evolusjonen har altså gått frå bakken til tretoppane ved hjelp av klatring.

Skjematisk framstilling av mistelteinevolusjon. Alle fire vekstformene finnest i nolevande Santalales, og det er fordelinga deira på greinane i evolusjonstrea som fortel forskarane at evolusjonen har gått frå rotparasittar via lianar til misteltein.

Skjematisk framstilling av mistelteinevolusjon. Alle fire vekstformene finnest i nolevande Santalales, og det er fordelinga deira på greinane i evolusjonstrea som fortel forskarane at evolusjonen har gått frå rotparasittar via lianar til misteltein.

Det femte mistelteintilfellet heiter Misodendron og er knytt til sørbøk Nothofagus; og lever saman med denne i tempererte skogar sør i Sør-Amerika. Sidan lianar har tungt for å overleva i tempererte strøk kan det godt vera at desse sør-mistelteinane òg har evolvert på same måte som dei andre fire mistelteingruppene; men at alle mellomformene mellom rotparasittar og trelevande parasittar altså har døydd ut. Dette er vanskeleg å vita noko om; men mykje kan ha skjedd på dei rundt 80 millionar åra som har gått sidan forfedrane til Misodendron skilde seg frå forfedrane til sine næraste nolevande slektningar i familien Schoepfiaceae.

Blømande europeisk misteltein

Dei europeiske mistelteinane høyrer til i ein familie som kallast Santalaceae, kor misteltein-vekstforma har oppstått heile tre gongar. Den eldste av desse ættelinjene er stundom rekna som ei eiga familie, Viscaceae, og er representert med ein einskild art i Nord- og Sentraleuropa. Europeisk misteltein Viscum album finnest i Europa nord til Oslofjorden, og kan veksa på mange ulike treslag; den nordlege underarten utelukkande på lauvtre som osp, lind og eple. Lenger sør i Europa finnest det òg misteltein på bartre; ein underart abietis på edelgran og ein austriacum på gran, furu og lerk. Dei tre underartane er enklast å skilja på vertsval, men det finnest òg små skilnadar i morfologi og genetikk (Zuber & Widmer 2000).

Mistelteinfugl (Dicaeum hirundinaceum) – ein nyttig alliert og flittig gjest hjå fleire australske mistelteinartar.

Misteltein spreier seg frå tre til tre ved hjelp av små steinfrukt som alle andre enn røynde botanikarar og hardcore pedantar ville kalla bèr. Desse vert stort sett etne og spreidde av fuglar, ofte av artar som har spesialiserte mutualistiske tilhøve til planta. Det finnest 90 artar fugl i 10 familiar som reknast som mistelteinspesialistar, men lista over artar som kan nyttegjera seg av desse fruktane er mykje lengre. Dei tettaste banda mellom fugl og plante finnest i tropene, kor eit særleg godt kjend døme er den australske mistelteinfuglen Dicaeum hirundinaceum (Reid 1991).

I Europa vert mistelteinar hovudsakleg spreidde av relativt generaliserte fruktetarar som gråtrost, duetrost, sidensvans og munk (Zuber 2004). Munken heldt som regel frukta mot ei grein og et fruktkjøtet i små bitar; kjerna vert liggande att urøyrd på greina og kan såleis byrja å snylte på denne. Ein einskild fugl kan på denne måten spreie om lag hundre frø om dagen. Trostane og sidensvansen svelger på si side frukten heil, og skil dei intakte frøa ut gjennom ekskrementa sine. På grunn av eit klissete lag av eit stoff som kallast viscin klistrar frøa seg enkelt til greinar fuglane gjer frå seg på.

Det finnest fleire andre misteltein-artar i Europa enn berre Viscum album. Dette er dei oransje fruktane til Loranthus europaeus, som finnest i Sentral- og Søraust-Europa. Til skilnad frå V. album feller L. europaeus blada sine om vinteren.

Historia om fuglane og plantene som hjelper kvarandre med å overleva er interessant fordi det ofte ser ut til at samarbeidstilhøva er særs unge. Når ein fugl og ein misteltein har eit tett gjensidig nytteforhold er det lett å tenkja at dei har evolvert saman og vevd seg til eit stadig tettare samarbeid over evolusjonær tid – såkalla sam-evolusjon.

Dette passar derimot ikkje med fakta. Dei fleste mistelteinartane i Australia høyrer til grupper som har levd isolert frå andre mistel-teinar i over 70 millionar år, medan forfedrane til mistelteinfuglen dei lever saman med først dukka opp på kontinentet i Pliocentida – over 65 millionar år seinare (Reid 1991). Endå nyare samliv kan observerast i USA, der europeisk misteltein Viscum album blei innført rundt 1900. På dette kontinentet vert planta spreidd av to lokale fugleartar, vandretrost (Turdus migratorius) og einersidensvans (Bombycilla cedrorum) (Zuber 2004).

Sidensvans (Bombycilla garrulus), ein vandrande fruktetar som m.a. et mykje misteltein. I Sverige ser det ut til at dette er den viktigaste spreiaren av planta.

Tilpassingane til misteltein-etarane og plantane ser såleis ut til å ha skjedd på samfunns-nivå: evolusjonen har ikkje skjedd som samspel mellom artar, men mellom økologiske grupper av artar. Resultatet er at avhengigheits-forholda mellom mistelteinar og mistelteinspesialistar er provisoriske, midlertidige alliansar kor ein av partane når som helst kan bytast ut med ein annan art med tilsvarande funksjon. Det er ikkje så nøye kven som et bèra dine, så lenge det blir gjort (sjå Reid 1991).

Det er eit ope spørsmål om desse innsiktane er overførbare til andre grupper av artar som lever saman provisorisk, som for eksempel blømande plantar og pollinerande insekt. Mistelteinane gjev oss grunn til å tru at spesialiserte samliv ikkje treng å vera evolusjonært gamle, og at mange system såleis vil tåla at det biologiske mangfaldet endrar seg noko. Fordi fleire artar er i stand til å fylle same funksjon, kan dei overlevande artane ekspandera til å fylla «tomme» nisjer som respons på artsutryddingar. Dette betyr ikkje at me må slutta å uroa oss over tap av biologisk mangfald – tvert imot er det når ein art døyr ut at me treng resten av artsmangfaldet mest. Dersom mistelteinfuglen døyr ut, finnest det andre fruktetande fuglar i Australia som kan ta over jobben, men jo færre artar som finnest til å gjera ein viss jobb, jo meir sårbart vert systemet for populasjonssvingningar og sjukdomsutbrot innanfor einskildartar.

Andre spanande juleplanter inkluderar kristtorn, julestjerne og julerose; som eg forhåpentlegvis får somla meg til å skriva noko om i god tid før dei blir aktuelle att til neste år.

Referansar:

Reid, N. 1991. Coevolution of mistletoes and frugivorous birds? Australian Journal of Ecology 16, 457-469
Vidal-Russell, R. & Nickrent, D.L. 2008. The first mistletoes: Origins of aerial parasitism in Santalales. Molecular Phylogenetics and Evolution 47, 523-537
Zuber, D. 2004. Biological flora of Central Europe: Viscum album L. Flora – Morphology, Distribution, Functional Ecology of Plants 199, 181-203
Zuber, D. & Widmer, A. 2000. Genetic evidence for host specificity in the hemi-parasitic Viscum album L. (Viscaceae). Molecular Ecology 9, 1069-1073