Farer ruger som truger fluger, billene kan det gå ille med, og det kan brått bli smått med knott. For godt.

Vakkert sumplandskap frå Hawaii, kor naturen er under sterkt press.

Bevaringsbiologar reknar med at biologisk mangfald i dag forsvinn fortare enn på 65 millionar år. Det er vanskeleg å anslå nøyaktig kor fort dette skjer, sidan me enno er langt unna å ha nokon oversikt over kor mange artar som lever eller har levd på jorda; men det er estimert at det skjer 100 til 1000 gongar så fort som utryddingar normalt skjer. Sidan eit overveldande fleirtal av det fleircella biologiske mangfaldet på jorda etter alt å dømma består av insekt, er det grunn til å tru at dei aller fleste artane som døyr ut høyrer til denne gruppa.

Likevel er det særs få tilfelle av utrydding av insektartar som har vorte dokumentert – IUCN si internasjonale raudliste har berre 60 insekt på lista si over artar som har døydd ut i moderne tid, mot 130 fuglar og 77 pattedyr. Dette kan vera av fleire grunnar – insekt er enklare å oversjå enn mange andre dyregrupper sidan dei er så små; og det er difor vanskeleg å vita om ein art er borte for alltid eller om ein berre leitar på feil stad. Dess mindre insekta er, og dess mindre samlings- og bestemmingsaktivitet det er på dei, jo vanskelegare er det å raudliste-vurdera dei etter vitskaplege kriterium. Mørketala av utryddingstruga og utdøydde insektartar er difor sannsynlegvis enorme.

Eit av dei mest berømte utdøydde dyra frå ei øy er dronten, Raphus cucullatus. Denne arten levde på Mauritius og blei utrydda på 1600-talet, då nederlandske sjømenn og skipsrotter kom til øya. Ein flygeudyktig fuglebestand som aldri hadde opplevd naturlege fiendar er naturleg nok dårleg stilt i møte med svoltne sjøfolk og smågnagarar…

Over halvparten av alle dokumenterte insekt-utryddingar er frå artar som har levd isolert på øyer. Frå New Caledonia, Mauritius, Seychellene og Singapore er det oppført ein art som utdøydd på raudlista, og frå Hawaii har heile 28 artar vorte registrert som borte! Dette kjem av to hovudårsakar. For det første ser øy-økosystema ut til å vera meir sårbare for miljøforandringar enn det tilsvarande naturtypar er på fastlandet: For fuglar, som er relativt enkle organismar å observera og overvåka bestandutviklingar i, har 97 av 108 utryddingar sidan 1600 skjedd på øyer (Manne et al. 1999). Ei anna grunn er at øyhabitat er vesentleg enklare å halda oppsyn med enn fastlandshabitat, både på grunn av lågare totale artstal og på grunn av mindre areal.

Den store mengda insekt som ein veit har forsvunne frå Hawaii kjem ikkje berre av at desse øyene er særs hardt ramma av invaderande artar og menneskeskapt habitatøydelegging. Det er òg eit vesentleg poeng at mykje av faunaen blei kartlagt før artane forsvann. I Honolulu har dei hatt eit av verdas beste naturhistoriske museum sidan 1889; med fleire av dei mest aktive og flittige insekt-forskarane i USA gjennom tidene som tidlegare tilsette. Særleg to namn utmerker seg i mi bok; Larry W. Quate (1925-2002), som var den første til å studera asiatiske, oseaniske og nord-amerikanske sommarfuglmygg i detalj, og Dilbert Elmo Hardy (1914-2002) som beskreiv nesten 2000 artar i 34 ulike tovengefamiliar frå heile verda. På grunn av flinke folk som dette har såleis Hawaii eit godt grunnlag til å sjå på endringar i faunaen sin over tid.

Oenothera deltoides er ein planteart som m.a. lever i det særs utsatte habitatet Antioch Dunes i California. Til skilnad frå insekta den lever saman med er han òg utbreidd fleire stadar.

Andre stadar er det verre med, fordi faunaene er så godt som uutforska. Likevel kan ein stundom gjera vurderingar basert på habitattilgongen til artar med dårleg spreiingsevne og spesifikke krav til leveområdet sitt. Edwardsina tasmaniensis er til dømes berre kjend frå eit elveleie på Tasmania i Australia, og har ikkje vorte observert sidan det blei utbygd vasskraftverk der i 1955 (Courtney 2013). Ofte oppdagar ein ikkje slike artar før det er for seint – grashoppa Nebuda extincta, rovfluga Cophura hurdi og gravevepsen Philantus nasalis er alle kjende frå særs få eksemplar som blei samla inn frå Antioch Dunes, eit isolert kystsanddyneområde som har vorte sterkt fragmentert. Forsøk på å finna desse artane igjen har vore mislukka, og det finnest ingen andre habitat i verda der dei er truande til å framleis leva (Dunn 2005).

Eit spesialtilfelle av dette er parasittiske insekt – mange lus, loppar, lusfluger og midd er til dømes forbløffande spesifikke på kva for artar dei kan leva på. Når mange fuglar og pattedyr døyr ut, forsvinn òg parasittane deira, og ofte òg artar dei lever saman med i nærmiljøet.

Kva kan ein så gjera for å finna ut meir om kva insekt som treng hjelp, og setje i gong effektive vernetiltak? Det viktigaste er å analysera dei utryddingane som finn stad og å finna ut kva desse har til felles. Dunn (2005) identifiserar fleire problem med noverande bevaringsbiologi. Område som Antioch dunes og andre små isolerte habitatlommer er ofte heimar for små bestandar av truga insektartar som ikkje finnest andre stadar; men vert særs sjeldan verna fordi verneområde oftast vert definert basert på kva virveldyr og planteartar som finnest der. Vidare må ein ta omsyn til parasittar når ein passar på nemnde virveldyr og planter; og ikkje som mange faktisk gjer å bruka avlusing og sprøytemiddel som del av vernestrategiane deira (sjå til dømes Bevill et al. 2003. Makan!)…

Å halda oppsyn med kva insekt som finnest i eit område er viktig for å kunne ta vare på dei. Ei måte å gjera dette på er gjennom standardiserte fellefangstprogram, som her med ei Malaisefelle.

Minst like viktig er det å ha aktive forskingsmiljø på så mange insektgrupper som mogleg. I tillegg til at dette aukar kunnskapen om sjølve insekta direkte, kan forskingsaktiviteten over tid tolkast og gje innsikt i bestandendringar. Dikow et al. (2009) skriv m.a. om då dei danske rovflugene skulle raudlistevurderast, og den viktigaste datakjelda var den taksonomiske og faunistiske litteraturen. Slike framgongsmåtar kjem sannsynlegvis til å bli meir vanlege i framtida, basert både på litteratur og på storstilte faunainventeringar som ZADBI og Svenska Malaisefälleprojektet.

Mange mislikar insekt og vil kanskje svara med “heldigvis” når dei får høyre om at det vert færre insekt i verda. Dette er korttenkt og kunnskapslaust å seie – insekta ser for det første ufatteleg stilige ut, lever fascinerande liv og har gjennom evolusjonen utvikla gode løysingar på mange problem som òg er relevante for oss menneske. Vidare er dei viktige i pollinering, sirkulering av næringsstoff og som føde for andre dyr. Skal ein ha sjokolade, vin, tomatar, eple, druer, bomull eller bønner er ein avhengig av sunne og friske bestandar av ymse flygande insekt.

Utan insekta stoppar ikkje berre økosystema, men òg menneskeheita.


Referansar:
– Bevill, R.L., Louda, S.M. & Stanforth, L.M. 2003. Protection from natural enemies in managing rare plant species. Conservation Biology 13, 1323-1331
– Courtney, G. 2013. Australian endangered species: Tasmanian Torrent Midge. The Conversation 28. feb
– Dikow, T., Meier, R., Vaidya, G.G. & Londt, J.G.H. 2009. Biodiversity research based on taxonomic revisions – a tale of unrealized opportunities. Ss. 323-345 i Pape, T., Bickel, D. & Meier, R. (red.) Diptera Diversity: Status, Challenges and tools. Koninklike Brill NV
– Dunn, R.R. 2005. Modern insect extinction, the neglected majority. Conservation Biology 19, 1030-1036
– Manne, L.L., Brooks, T.M. & Pimm, S.L. 1999. Relative risk of extinction of passerine birds on continents and islands. Nature 399, 258-261

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s