Naken, svolten og sårbar? Ta ein manet!

Mange nakensneglar har til dels særs vakre farger, til dømes Trapania maculata

Det kan vera hardt å vera mjuk. Blautdyr (eller molluskar) er den mest artsrike gruppa med organismar i havet og er òg særs individrike; men dei muskuløse kroppane gjer dei til ettertrakta mat for mange slags predatorar. Sidan veldig få dyr er noko vidare glade i å bli etne, har dei det med å utvikla spesielle tilpassingar for å unngå dette; blautdyra sitt vanlegaste svar på denne utfordringa er å gøyma kroppen i eit haldt kalkskal.

Ei ulempe med å ha skal er at dei kan vera ganske tunge, og gjera dyra mindre mobile. Dette er heilt greitt for muslingar, sjøtenner og skallus, som lever ganske rolige liv på havbotnen og ikkje treng å flytta så mykje på seg for å leva liva sine. For dyr som ønskjer eit meir aktivt levesett er det verre – det er vanskeleg å symja eller springa når ein må bera på eit digert hus. Om eit blautdyr skal leva fritt og aktivt treng dei difor andre måtar å forsvara seg på.

Ser du godt etter kan du sjå ein åttearma blekksprut, Octopus vulgaris, i dette biletet.Dei best kjende blautdyra utan skjel er blekksprutar, som har fått det norske namnet sitt frå den eine av fleire forsvarsstrategiar dei brukar. Minst like effektivt som evna til å spruta blekk er nok kamuflasjeevnene deira – huda til ein blekksprut er full av pigment som kan veksa eller krympa for å endra fargen og teksturen til å likna underlaget. I tillegg har mange av artane potente giftstoff i veva sine (Fry et al. 2009).

Dei fleste havlevande blautdyr utan skal høyrer derimot til sniglane, kor fleire ættelinjer klarar seg fint utan. Den mest kjende gruppa er nakensniglane, Nudibranchia, som er populære i dykkarkrinser på grunn av dei vakre fargene sine, men skjelet har forsvunne eller vorte redusert til ein indre struktur minst 11 ulike gongar i bakgjellesniglane si evolusjonshistorie (Wägele & Klussmann-Kolb 2005).

Som ein kan venta ut frå evolusjonær teori har dei nakne bakgjellesniglane ein tendens til å utvikla nye måtar å forsvara seg. Ein del av dei brukar kamuflasjefarger og andre har kroppsvev som inneheldt giftstoff eller harde, piggete spiklar. Dei aller mest spanande strategiane finn ein derimot hjå ei gruppe som heiter Aeolidoidea.

Den vakre pelagiske nakensnigelen Glaucus atlanticus

Den vakre pelagiske nakensnigelen Glaucus atlanticus

Som representantar for denne gruppa skal eg trekka fram den pelagiske familien Glaucidae, som omfattar dei vakraste sniglane eg veit om. Denne familien lever i tropiske og subtropiske hav over heile verda, der dei sym dei på ryggen nær overflata og heldt seg flytande ved hjelp av lange armar (‘cerata‘) og ei luftboble i magen. Snigleforskarar er einige om at familien består av to nolevande artar, Glaucus atlanticus og Glaucus marginatus; det er derimot litt usemje om dei begge skal reknast som ei slekt Glaucus eller om marginatus skal ha slektsnamnet Glaucillus. Sidan slektskapet mellom dei to artane er såpass sikkert er det mest praktisk å rekna dei som same slekt (Valdés & Campillo 2004). Ein skil artane enklast på storleiken, G. atlanticus er normalt større. Dei to artane har òg armane sine organisert litt annleis; G. atlanticus har opp til tre grupper armer i ei jamn rad, medan G. marginatus har dei i opp til fire grupper med ujamne rader.

Portugisisk krigsskip, Physalis physalis

Glaucus er særs spesialiserte dyr, og livnærar seg nesten utelukkande av portugisiske krigsskip; kolonimanetar av slekta Physalia. Desse bytteorganismane liknar på “vanlege” manetar slik me kjenner dei frå norske farvatn, men er ganske ulikt bygd opp: brennmanetar og glasmanetar er einskildindivid som lever aleine består Physalia-manetane av mange små einskildindivid som kallast polyppar. Sjølv om desse heng saman og er tett knytt til kvarandre fysiologisk, er dei òg i stand til å leva og veksa aleine.

Det finnest fire distinkte typar polyppar i ein Physalia-koloni. Eit individ utgjer “seglet”, ei luftfylt blære som heldt maneten flytande. I den eine enda av denne blæra heng resten av kolonien, som består av polyppar med tre ulike slags oppgåver. Ei av dei tre “samfunnsklassene” har ansvaret for å fanga og fordøyga mat, ei anna driv med reproduksjon og ei tredje er utstyrt med nesleceller som paralyserar byttedyr og heldt unna fiendar.

Forenkla diagram av neslecelle, modifisert frå wikipedia. Når "avtrekkaren" vert utløyst, opnar lokket seg og ei tråd dekt med nervegift vert slynga ut. Hjå den eine arten portugisiske krigsskip kan nervegifta vera potent nok til å drepa eit menneske

Forenkla diagram av neslecelle, modifisert frå wikipedia. Når “avtrekkaren” vert utløyst, opnar lokket seg og ei tråd dekt med nervegift vert slynga ut.

Nesleceller er ei unik celletype som berre finnest hjå nesledyr som manetar, korallar og kolonimanetar. Strukturen og funksjonen til desse cellene er illustrert i diagrammet til venstre. Nervegiftene ein finn i gifttrådene til neslecellene kan verta særs potente, og fleire artar er i stand til å drepa menneske. Dette er òg dokumentert for ein art portugisisk krigsskip, Physalia physalia.

Nøkkelen til Glaucus (og andre Aeolidoidea-artar) sitt forsvar ligg nettopp i soldat-klassa til Physalia-samfunnet. Når Glaucus åtek og set til livs eit portugisisk krigsskip vert berre eit lite mindretal av neslecellene utløyst – forsvarsverka verker ikkje. Tvert imot går soldatane frå Physalia i teneste hjå sin argaste fiende heller enn å forsvara morkolonien sin. Når snigelen et på maneten, vert neslecellene sortert ut og deponert i spesialiserte neslesekker ytst i symjearmene. Såleis ender snigelen opp med eit prima forsvarsverk som skremmar vekk dei aller fleste rovdyr.

To Glaucus atlanticus saman med ein noko mindre G. marginatus

Eg seier “dei aller fleste” fordi forsvaret ikkje er perfekt. Sjølv om nesten ingen dyr tålar å verte utsett for neslecellene til Physalia i særleg grad, er Glaucus framleis utsett for andre spesialiserte Physalia-predatorar. Det er til dømes vanleg å finna Glaucus i mageinnhaldet til havskilpadda Caretta caretta, og sniglane er heller ikkje framande for aggressiv kannibalisme (Bieri 1966, Frick et al. 2009).

Det er ikkje kjend korleis Glaucus klarar å unngå å utløysa neslecellene han et. Som regel reknar ein med at dei produserar eit særskild slag slim for å halda neslecellene i sjakk, men det forklarar ikkje korleis dei tålar den relativt vanlege hendinga at nokre av neslecellene likevel vert utløyst. Her er det framleis mykje forsking som står att, og sidan Physalia står bak somme av dei mest alvorlege manet-skadene i delar av verda vil denne forskinga vera potensielt særs nyttig.

Referansar
– Bieri, R. 1966. Feeding preferences and rates of the snail, Ianthina prolongata, the barnacle, Lepas anserifera, the nudibranchs, Glaucus atlanticus and Fiona pinnata, and the food web in the marine neuston. Publications of the Seto Marine Biological Laboratory 14, 161-170
– Frick, M. G., Williams, K.L., Bolten, A.B., Bjorndal, K.A. & Martins, H.R. 2009. Foraging ecology of oceanic-stage loggerhead turtles Caretta carettaEndangered Species Research 9, 91-97
– Fry, B.G., Roelants, K. & Norman, J.A. 2009. Tentacles of Venom: Toxic Protein Convergence in the Kingdom Animalia. Journal of Molecular Evolution 68, 311-321
– Valdés, Á. & Campillo, O.A. 2004. Systematics of pelagic Aeolid nudibranchs of the family Glaucidae (Mollusca, Gastropoda). Bulletin of Marine Science 75, 381-389
– Wägele, H & Klussmann-Kolb, A. 2005. Opisthobranchia (Mollusca, Gastropoda) – more than just slimy slugs. Shell reduction and its implications on defence and foraging. Frontiers in Zoology 2(3), doi:10.1186/1742-9994-2-3

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s